Điện 3 Pha Là Gì? Điện Áp, Cách Đấu và Khi Nào Cần Lắp

Điện 3 pha là hệ thống điện xoay chiều gồm 3 điện áp cùng tần số, cùng biên độ nhưng lệch nhau 120°. Ở Việt Nam, lưới hạ áp 3 pha có điện áp danh định 0,38 kV: 380 V đo giữa hai dây pha và 220 V đo giữa một dây pha với dây trung tính. Đây là nguồn điện chuẩn cho động cơ, máy công cụ và phần lớn thiết bị trong nhà xưởng.

So với điện 1 pha, nguồn 3 pha truyền được công suất lớn hơn với dòng nhỏ hơn và giúp động cơ tự khởi động êm. Bài này giải thích điện áp theo quy định hiện hành, cách đấu sao – tam giác, màu dây, công thức tính dòng, thủ tục đăng ký với điện lực và cách bảo vệ khi mất pha, lệch pha.

1. Điện 3 pha là gì?

Hãy hình dung 3 nguồn điện xoay chiều chạy song song, mỗi nguồn đạt đỉnh lệch nhau một phần ba chu kỳ (120°). Ba dây mang 3 điện áp đó gọi là dây pha, thường ký hiệu L1, L2, L3 hoặc A, B, C. Ở tần số 50 Hz, mỗi pha đổi chiều 100 lần mỗi giây, và vì lệch nhau đều, tổng công suất của tải 3 pha cân bằng gần như không đổi theo thời gian.

Hệ phổ biến nhất ở lưới hạ áp là điện 3 pha 4 dây: 3 dây pha và 1 dây trung tính N nối với điểm giữa (điểm sao) của máy biến áp. Nhờ có dây N, cùng một đường dây vừa cấp được tải 3 pha 380 V (động cơ, máy hàn công nghiệp) vừa cấp được tải 1 pha 220 V (đèn, ổ cắm).

Hình 1: Ba điện áp lệch nhau 120° và cách đấu sao 4 dây: điện áp dây 380 V, điện áp pha 220 V.

2. Điện 3 pha bao nhiêu V?

Theo Thông tư 05/2025/TT-BCT (hiệu lực từ 01/02/2025), cấp điện áp danh định của lưới hạ áp là 0,38 kV. Khi vận hành bình thường, điện áp tại điểm đấu nối với khách hàng được phép lệch ±5%. Quan hệ giữa hai loại điện áp trong hệ sao là: điện áp dây = √3 × điện áp pha.

Có một điểm dễ gây nhầm: TCVN 7995:2009 (tương đương IEC 60038) khuyến nghị cấp điện áp 230/400 V và yêu cầu hệ 220/380 V chuyển dần sang 230/400 V. Vì vậy trên nhãn thiết bị hay gặp cả "380 V" lẫn "400 V" hoặc "415 V". Thiết bị ghi 230/400 V dùng được cho lưới 220/380 V.

3. Điện 1 pha và điện 3 pha khác nhau thế nào?

Ví dụ trên cho thấy cùng tải 9 kW, dòng mỗi pha của hệ 3 pha chỉ bằng khoảng một phần ba dòng 1 pha, nên dây dẫn và CB nhỏ hơn hẳn. Với cùng công suất và cùng điện áp dây, hệ 3 pha 3 dây chỉ cần khoảng 75% lượng vật liệu dây dẫn so với hệ 1 pha 2 dây. Phần điện 1 pha trong nhà ở được trình bày trong bài điện dân dụng là gì.

4. Cách đấu điện 3 pha: sao, tam giác, 4 dây và 5 dây

Tải và cuộn dây máy biến áp 3 pha được đấu theo hai kiểu:

• Đấu sao (Y): ba đầu cuối nối chung thành điểm trung tính. Dòng trên dây bằng dòng pha, có thể kéo dây N. Đây là cách đấu phía hạ áp của máy biến áp phân phối để có cả 380 V và 220 V.
• Đấu tam giác (Δ): các cuộn nối nối tiếp thành vòng kín. Mỗi tải chịu điện áp dây 380 V, dòng trên dây bằng √3 lần dòng pha, không có dây N.

Về sơ đồ nối đất, hệ TN-C dùng 4 dây: 3 pha và dây PEN vừa làm trung tính vừa làm bảo vệ. Hệ TN-S dùng 5 dây: L1, L2, L3, N và PE tách riêng. TN-C không được dùng cho dây tiết diện dưới 10 mm², cho thiết bị di động, và không được đặt phía sau hệ TN-S. QCVN 26:2025/BCT còn quy định dây trung tính của lưới 3 pha 4 dây phải có khả năng dẫn điện ít nhất bằng 50% dây pha.

Khi tải các pha cân bằng, dòng trên dây N gần bằng 0. Nhưng với nhiều tải phi tuyến như bộ nguồn xung, đèn LED, máy tính, dòng trên dây N có thể lớn hơn cả dòng pha. Vì vậy không nên chọn dây N nhỏ cho các tòa nhà văn phòng.

Màu dây điện 3 pha

Hiện có ba cách đánh màu dây đang cùng tồn tại:

• Theo IEC 60445 (châu Âu, Anh từ 2004): L1 nâu, L2 đen, L3 xám, N xanh dương, PE vàng – xanh lá.
• Theo TCVN 9207:2012: pha A vàng, pha B xanh lá, pha C đỏ; dây trung tính màu trắng khi trung tính cách ly, màu đen khi trung tính nối đất trực tiếp; dây PE sọc vàng – xanh lá.
• Trên cáp thông dụng ở thị trường: nhiều loại cáp 0,6/1 kV dùng lõi đỏ – vàng – xanh dương cho 3 pha, lõi đen cho trung tính và lõi vàng – xanh lá cho tiếp địa.

Điểm chung là dây vàng – xanh lá chỉ dùng làm dây bảo vệ PE. Trên một công trình nên thống nhất một quy ước và ghi rõ trên bản vẽ để tránh đấu nhầm.

5. Công thức tính công suất và dòng điện 3 pha

Với tải 3 pha cân bằng, công suất tác dụng tính theo công thức:

P = √3 × U_dây × I × cosφ, suy ra I = P / (√3 × U_dây × cosφ). Với động cơ, chia thêm cho hiệu suất η.

• Tải thuần trở 9 kW (cosφ = 1) ở 380 V: I = 9.000 / (1,732 × 380) ≈ 13,7 A mỗi pha.
• Theo bảng tham khảo trong IEC 60947-4-1, động cơ 7,5 kW chạy ở 400 V có dòng định mức khoảng 15,5 A, động cơ 11 kW khoảng 22 A.

Từ dòng tính được, chọn CB và dây theo nguyên tắc dòng tải ≤ dòng định mức CB ≤ dòng cho phép của dây. Với mạch có cả tải 1 pha cần chống giật, thiết bị chống dòng rò phải cắt cả dây trung tính, tức dùng loại 4 cực cho mạch 3 pha + N. Cách chọn CB chi tiết có trong bài CB là gì.

Hình 2: MCB 1P đến 4P, 6–63 A trong danh mục Green Power Sài Gòn; mạch 3 pha dùng loại 3P hoặc 4P.

6. Khi nào cần lắp điện 3 pha và thủ tục đăng ký

Nên đăng ký điện 3 pha khi có động cơ cảm ứng lớn (máy nén, máy bơm công suất lớn, máy công cụ), máy hàn công nghiệp, thang máy, hoặc khi tổng công suất lớn khiến dòng 1 pha quá cao. Hiện chưa có văn bản nào quy định ngưỡng kW bắt buộc phải dùng nguồn 3 pha; điện lực sẽ khảo sát theo bảng kê thiết bị.

Ví dụ quy trình của Tổng công ty Điện lực TP.HCM (EVNHCMC):

• Cấp điện qua lưới hạ áp khi tổng phụ tải không quá 160 kVA.
• Hồ sơ mua điện sinh hoạt: giấy đề nghị mua điện, giấy tờ tùy thân, giấy tờ chứng minh địa điểm sử dụng điện (nhà thuê cần hợp đồng thuê từ 1 năm trở lên và đồng ý của chủ nhà).
• Mục đích ngoài sinh hoạt: thêm giấy tờ về mục đích sử dụng (như đăng ký kinh doanh) và bảng kê thiết bị; từ 40 kW trở lên kèm biểu đồ phụ tải.
• Thời gian cấp điện sinh hoạt không quá 3 ngày làm việc, không quá 7 ngày nếu phải trồng trụ hoặc đi cáp ngầm; trang thông tin của EVNHCMC ghi thủ tục này miễn phí.

Về khung pháp lý, Nghị định 18/2025/NĐ-CP quy định bên bán điện phải giao kết hợp đồng và cấp điện sinh hoạt trong tối đa 7 ngày làm việc. Giá điện tính theo đối tượng và mục đích sử dụng, không có biểu giá riêng theo số pha. Cách đọc công tơ và tính tiền điện có trong bài cách tính số điện.

Hình 3: Hộp bảo vệ 1 công tơ 3 pha bằng composite FRP, dùng khi lắp công tơ 3 pha ngoài trời.

7. Rủi ro khi dùng điện 3 pha và cách bảo vệ

• Đứt dây trung tính: điện áp các pha bị xô lệch. Pha tải nặng sụt áp, pha tải nhẹ tăng áp có thể lên gần 380 V, làm cháy hàng loạt thiết bị 1 pha. Mối nối dây N phải chắc chắn, không đặt cầu chì riêng trên dây N.
• Đảo pha: đổi chỗ hai pha bất kỳ thì động cơ quay ngược chiều. Với bơm, quạt, băng tải, quay ngược có thể gây hư hỏng.
• Lệch pha: theo khuyến nghị của NEMA, độ lệch điện áp giữa các pha nên không quá 1%. Độ lệch dòng thường lớn gấp 6–10 lần độ lệch áp; lệch áp 2% làm cuộn dây động cơ nóng thêm khoảng 8 °C, và cứ nóng thêm 10 °C thì tuổi thọ cách điện giảm một nửa.
• Mất pha: động cơ đang chạy vẫn quay nhưng hai pha còn lại bị quá dòng, cuộn dây quá nhiệt; động cơ đang đứng yên thì không khởi động được.

Biện pháp bảo vệ: lắp rơ-le bảo vệ pha (phát hiện mất pha, đảo pha, quá áp, thấp áp) cho tủ động lực; dùng rơ-le nhiệt hoặc cảm biến nhiệt cho từng động cơ; chia tải 1 pha đều cho ba pha khi thiết kế; kiểm tra định kỳ các mối nối dây N.

Cảnh báo an toàn: điện áp giữa hai pha là 380 V, nguy hiểm hơn điện 1 pha. Mọi thao tác đấu nối phải cắt điện, kiểm tra không còn điện bằng dụng cụ chuyên dụng ở cả ba pha. Phần trước công tơ thuộc tài sản ngành điện, không tự ý đấu nối.

8. Vật tư cho hệ thống 3 pha tại Green Power Sài Gòn

• MCB 3P, 4P 6–63 A và MCCB 3P 80–1.600 A cho tủ điện 3 pha.
• Hộp bảo vệ 1 công tơ 3 pha composite và hộp điện kế 1 pha, 3 pha trong nhà.
• Phụ kiện cho đường dây hạ thế 3 pha dùng cáp vặn xoắn ABC: kẹp treo, kẹp néo, kẹp IPC; xem danh mục trong cẩm nang phụ kiện cáp vặn xoắn ABC.
• Cosse ép đồng – nhôm cho điểm nối cáp nhôm vào thiết bị đồng.

Gửi công suất từng thiết bị, chiều dài tuyến cáp và vị trí lắp đặt qua hotline 0965 387 635 hoặc trang liên hệ để được báo giá.

9. Câu hỏi thường gặp về điện 3 pha

Điện 3 pha bao nhiêu vôn?

Lưới hạ áp 3 pha ở Việt Nam có điện áp danh định 0,38 kV theo Thông tư 05/2025/TT-BCT: 380 V giữa hai dây pha và 220 V giữa dây pha với dây trung tính, tần số 50 Hz. Khi vận hành bình thường, điện áp được phép lệch ±5%. TCVN 7995:2009 khuyến nghị cấp 230/400 V nên nhãn thiết bị thường ghi 400 V hoặc 415 V.

Đăng ký điện 3 pha cần những gì?

Thường cần giấy đề nghị mua điện, giấy tờ tùy thân và giấy tờ chứng minh địa điểm sử dụng điện; nếu dùng cho kinh doanh, sản xuất thì thêm giấy tờ về mục đích sử dụng và bảng kê thiết bị. Tại TP.HCM, EVNHCMC cấp điện sinh hoạt trong không quá 3 ngày làm việc, hoặc 7 ngày nếu phải trồng trụ, đi cáp ngầm. Nên liên hệ điện lực địa phương để có hướng dẫn cụ thể.

Điện 3 pha có đắt hơn điện 1 pha không?

Không có biểu giá riêng theo số pha. Theo Thông tư 60/2025/TT-BCT, giá điện được tính theo đối tượng và mục đích sử dụng: sinh hoạt, kinh doanh hay sản xuất. Hộ sinh hoạt dùng nguồn 3 pha vẫn tính theo biểu giá sinh hoạt bậc thang. Chi phí phát sinh chủ yếu nằm ở dây dẫn, tủ điện và thiết bị 3 pha phía sau công tơ.

Đấu ngược pha có sao không?

Với tải thuần trở như điện trở sấy, đảo pha không ảnh hưởng. Nhưng với động cơ 3 pha, đổi chỗ hai pha bất kỳ sẽ làm động cơ quay ngược chiều, gây hỏng bơm, quạt, máy nén hoặc băng tải. Vì vậy tủ động lực nên có rơ-le bảo vệ thứ tự pha, và sau mỗi lần đấu nối lại phải kiểm tra chiều quay trước khi chạy tải.

Màu dây điện 3 pha quy định thế nào?

TCVN 9207:2012 quy định pha A màu vàng, pha B xanh lá, pha C đỏ, dây trung tính trắng hoặc đen tùy kiểu nối đất, dây bảo vệ sọc vàng – xanh lá. Tiêu chuẩn quốc tế IEC 60445 dùng nâu – đen – xám cho ba pha và xanh dương cho trung tính. Dù theo quy ước nào, dây vàng – xanh lá chỉ được dùng làm dây bảo vệ PE.

Nguồn ảnh: Hình 2 và Hình 3 là ảnh sản phẩm của Green Power Sài Gòn; ảnh bìa và Hình 1 do Green Power Sài Gòn thực hiện.